فرار از زندان؛ چرا این سریال پس از 20 سال همچنان تماشایی است؟ - مجله سی نوا

فرار از زندان (Prison Break) یکی از نخستین سریال های جدی ای بود که در سال های دور و در دوران کودکی دیدنیش کردیم؛ اثری که نقش مهمی در شکل گیری سلیقه مان در زمینه تلویزیون، سینما و اساسا داستان گویی داشت. دیدنی این مجموعه در آن سال ها، تجربه ای تازه و متفاوت بود که نشان می داد یک سریال تلویزیونی تا چه مقدار می تواند از نظر روایت، شخصیت پردازی و پیچیدگی های داستانی مجذوب نماینده و غافلگیرنماینده باشد. آشنایی با چنین سطحی از فیلمنامه نویسی در آن دوران، نگاه تازه ای به جهانی تصویر و روایت برایمان شکل داد و باعث شد بیش از پیش به ظرفیت های داستان گویی در تلویزیون علاقه مند شویم. فرار از زندان برایمان صرفا یک سریال هیجان انگیز نبود؛ خاطره ای ماندگار از سال های دور بود که جرقه علاقه ای را در وجودمان روشن کرد؛ علاقه ای که با گذشت زمان نه تنها کم رنگ نشد، بلکه به بخش مهمی از زندگی مان تبدیل شد.

پس از دیدنی سه فصل نخست که آن موقع در دسترس بودند، انتظار برای پخش فصل سرانجامی نیز به مقدار دنبال کردن سریال های پرمخاطبی مانند بازی تاج وتخت (Game of Thrones) یا برکینگ بد (Breaking Bad) در دوران اوج پخششان هیجان انگیز بود. آن روزها، پخش هر قسمت تازه فرار از زندان با هیجان و انتظار زیادی در میان مخاطبان سراسر جهان همراه بود. دیدنگران برای دیدنی ادامه ماجرا لحظه شماری می کردند و هر قسمت تازه، دوباره موجی از بحث و برآورد درباره اتفاقات پیش رو به راه می انداخت.

البته، مانند بسیاری از فصل های سرانجامی سریال های پیروز، فصل آخر فرار از زندان هم از انتقادهای تندوتیز در امان نماند. با این حال، ما از دیدنی آن لذت بردیم و از مسیری که داستان در قسمت های سرانجامی طی کرد، رضایت داشتیم. به نظرمان، سریال توانست داستانش را به شکلی رضایت بخش به خاتمه برساند و در هر قسمت، علتی تازه برای ادامه دیدن به دستمان بدهد. البته، ماجراهای بعدی داستان دیگری دارند که کمی جلوتر به آن ها خواهیم پرداخت.

وقتی از اصطلاح تک هیت یا وان هیت واندر (One-Hit Wonder) استفاده می کنیم، احتمالا سازندگان و نویسندگان فرار از زندان یکی از برترین نمونه های آن هستند. پس از سرانجام سریال، نام آن ها دیگر چندان در کانون توجه قرار نگرفت و متاسفانه نتوانستند اثری هم سنگ یا حتی پیروزیتی در همان ابعاد خلق نمایند. با این همه، نکته شگفت انگیز ماجرا این است که فرار از زندان از نظر فیلمنامه نویسی در سطح بسیار بالایی قرار گرفته است؛ آن قدر که حتی امروز هم می توان از دقت و ظرافت به کاررفته در طراحی داستانش شگفت زده شد.

البته، قرار نیست در این سریال با دیالوگ های عمیق و فلسفی درباره معنای زندگی روبه رو شویم. نقطه قوت اصلی آن جای دیگری است: ساختار داستانی پیچیده، حساب شده و دقیقی که به نظر می رسد نویسندگانش جزئیات آن را چندین قدم جلوتر از مخاطب طراحی نموده اند. در فرار از زندان، تقریبا هر لحظه این احتمال وجود دارد که اتفاقی تازه تمام برداشت های قبلی دیدنگر را زیرورو کند؛ چرخشی داستانی که نه تنها مسیر روایت را تغییر می دهد، بلکه مخاطب را وادار می نماید مدام اطلاعات و ارتباط میان رویدادها را در فکرش بازبینی کند. این سریال از دیدنگر می خواهد حواسش را جمع کند، نشانه ها را به خاطر بسپارد و حتی به جزئیاتی توجه کند که در نگاه اول ممکن است بی اهمیت به نظر برسند.

راستش را بخواهید، هنوز هم این پرسش برایمان مطرح است: نویسندگان چنین مجموعه ای بعد از آن کجا رفتند؟ تیم نویسندگی فرار از زندان سزاوار تشویقی بلند و جانانه است؛ چراکه توانست یکی از هوشمندانه ترین و درگیرنماینده ترین تریلرهای تلویزیونی را خلق کند. سریالی که با هر پیچ وخم داستانی، دیدنگر را روی لبه صندلی اش نگه می دارد و به ندرت اجازه می دهد از شدت هیجان آن کاسته شود.

یکی دیگر از عناصر برجسته و فراموش نشدنی سریال، موسیقی متن آن است که رامین جوادی آهنگسازی اش را بر عهده داشت. جوادی در آن موقع هنوز در ابتدای مسیر حرفه ای خود بود، اما بعدها با ساخت موسیقی آثاری مانند بازی تاج وتخت (Game of Thrones)، وست ورلد (Westworld)، مرد آهنی (Iron Man) و مسئله سه جسم (3 Body Problem) به یکی از آهنگسازان برجسته و مورد احترام جهانی تلویزیون و سینما تبدیل شد.

موسیقی فرار از زندان از همان ابتدا هویتی مستقل داشت؛ مجموعه ای از قطعات به یادماندنی که چنان با فضای سریال درآمیخته اند که تصور سریال بدون موسیقی آن سخت است. موسیقی جوادی صرفا همراه تصاویر نیست، بلکه بخشی از هویت اثر را شکل می دهد و در خلق فضای پراضطراب، رازآلود و پرتحرک آن نقشی اساسی دارد. ریتم و حال وهوای این قطعات، حس تعقیب وگریز و اضطراب دائمی حاکم بر سریال را تقویت می نماید و در کنار داستان گویی حساب شده آن، تجربه ای ماندگار می سازد.

نکته جالب اینجاست که موسیقی متن فرار از زندان به قدری مجذوب نماینده و تاثیرگذار بود که بسیاری از مخاطبان را به شنیدن موسیقی متن فیلم ها و سریال ها، مستقل از تصاویر، علاقه مند کرد. قطعات ساخته شده برای این مجموعه، به تنهایی هم شنیدنی و به یادماندنی بودند و می توانستند حال وهوای پرتنش و هیجان انگیز سریال را حتی خارج از فضای داستان زنده نمایند. برای برخی مخاطبان، این موسیقی ها نقطه آغاز علاقه ای جدی به موسیقی متن آثار سینمایی و تلویزیونی شدند؛ علاقه ای که با شنیدن قطعات ماندگار این مجموعه شکل گرفت و بعدها ادامه پیدا کرد.

فرار از زندان اگر در عصر پلتفرم های پخش آنلاین و دیدنی پیاپی قسمت ها منتشر می شد، می توانست حتی بیشتر از این بدرخشد. البته، در حالت کلی پخش هفتگی برای ایجاد هیجان ماندگار پیرامون یک مجموعه تلویزیونی موثرتر است؛ چون به مخاطبان فرصت می دهد درباره اتفاقات هر قسمت بحث نمایند، نظریه پردازی نمایند و برای ادامه داستان انتظار بکشند. با این حال، فرار از زندان از آن دسته سریال های به طرز عجیبی اعتیادآور است که دیدنگر را به ادامه دیدن ترغیب می نماید.

بسیاری از قسمت های سریال درست در لحظه ای به سرانجام می رسند که مخاطب بیش از هر زمان دیگری مشتاق دانستن ادامه ماجراست. چنین سرانجام هایی که به آن ها تعلیق ناتمام (Cliffhanger) گفته می شود، کنار گذاشتن سریال را برای دیدنگر سخت می نمایند. در نتیجه، دیدنی چند قسمت پشت سر هم نه تنها خسته نماینده نیست، بلکه گاهی تنها راه خلاص شدن از کنجکاوی ای است که سرانجام هر قسمت در مخاطب ایجاد می نماید.

از همین رو، دیدنی فرار از زندان در روزگار کنونی و حالا که تمام قسمت هایش در دسترس است، تجربه ای بسیار لذت بخش به شمار می رود. دیگر لازم نیست برای فهمیدن سرنوشت شخصیت ها یک هفته صبر کنیم و می توانیم با هر سرعتی که دوست داریم، داستان را دنبال کنیم. فرار از زندان از آن سریال هایی است که دیدنی یک جای آن می تواند به یکی از بزرگ ترین نقاط قوتش تبدیل شود؛ چراکه ریتم پرشتاب و سرانجام بندی های غافلگیرنماینده اش، مخاطب را پیوسته به دیدنی قسمت بعدی ترغیب می نماید.

در میان تمام ویژگی های برجسته سریال، نمی توان از مایکل اسکافیلد گذشت؛ شخصیتی که بی تردید در شمار نمادین ترین و ماندگارترین شخصیت های تاریخ تلویزیون قرار می گیرد. ونتورث میلر با بازی ظریف و سنجیده خود، مایکل اسکافیلد را به شخصیتی باورپذیر تبدیل کرد؛ شخصیتی که هوش و زیرکی اش را نه با رفتارهای نمایشی و اغراق آمیز، بلکه به وسیله تصمیم های هوشمندانه، واکنش های دقیق و توجه به جزئیات نشان می دهد. مایکل برای اثبات توانایی هایش به سخنرانی های طولانی احتیاج ندارد؛ او اغلب با سکوت، نگاه و محاسبات دقیقش توجه مخاطب را جلب می نماید.

البته، پیروزیت این شخصیت تنها به بازی میلر محدود نمی شود. فیلمنامه دقیق و روند تحول شخصیت در طول فصل های مختلف نیز نقش مهمی در ماندگاری او دارند. مایکل در طول داستان بارها با شرایطی روبه رو می شود که طبق نقشه پیش نمی روند و او ناچار است میان پایبندی به برنامه های قبلی و سازگار شدن با اتفاقات غیرمنتظره تصمیم بگیرد. مجذوب نمایندهیت شخصیت او نیز تا حد زیادی از همین توانایی در مواجهه با بحران ها سرچشمه می گیرد؛ با این توانایی حتی در سختترین لحظات، فکرش همچنان در پی راهی برای خروج از بن بست می شود.

نکته جالب تر اینکه پس از سرانجام فرار از زندان، حضور ونتورث میلر در آثار مختلف چندان پررنگ نبوده است. البته، گاهی او را در نقش های دیگری هم دیده ایم، اما تصویرش با آن چشمان آبی و نگاه آرام و نافذ، همچنان بیش از هر چیز با مایکل اسکافیلد گره خورده است. برای بسیاری از مخاطبان، میلر و مایکل چنان در هم تنیده اند که تصور یکی بدون دیگری سخت به نظر می رسد. این همان جایگاهی است که تنها تعداد محدودی از بازیگران و شخصیت های تلویزیونی به آن دست پیدا می نمایند.

با این حال، مجذوب نمایندهیت فرار از زندان به مایکل اسکافیلد محدود نمی شود. این سریال چهره هایی را به مخاطبان معرفی کرد که در سال های بعد بارها در آثار مختلف ظاهر شدند و هر بار، برای هواداران مجموعه یادآور روزهای پرهیجان دیدنی این سریال بودند.

پیتر استورماره یکی از این چهره هاست که در نقش جان آبروزی، تبهکار بی رحم و بانفوذ، حضوری فراموش نشدنی در سریال داشت. آبروزی با خشونت، قدرت و پیشینه جنایی اش از همان ابتدا بر فضای داستان سایه می انداخت و یکی از عناصر مهم جهانی خطرناک زندان بود. استورماره با حضور متفاوت و کاریزمای خاص خود، به این شخصیت هویتی بخشید که به سادگی از فکر مخاطب پاک نمی شود.

رابرت نپر نیز با بازی در نقش تی-بگ، یکی از پیچیده ترین و در عین حال آزاردهنده ترین شخصیت های سریال، به چهره ای ماندگار تبدیل شد. تی بگ شخصیتی غیرقابل پیش بینی، بی ثبات و خطرناک است که رفتارهایش بارها مسیر داستان را تغییر می دهد. نپر بعدها در آثاری از مجموعه فیلم های بازی های گرسنگی (The Hunger Games) گرفته تا سریال هوملند (Homeland) ظاهر شد، اما برای بسیاری از دیدنگران، همچنان با همان نقش نامتعارف و هولناک در فرار از زندان شناخته می شود.

ویلیام فیکنر نیز یکی دیگر از بازیگران برجسته سریال بود که در نقش الکس ماهون، یکی از مجذوب نماینده ترین شخصیت های آن را به تصویر کشید. ماهون به تدریج به شخصیتی تبدیل می شود که پیچیدگی های روانی و تضادهای درونی اش او را از بسیاری از شخصیت های مشابه متمایز می نماید. فیکنر با بازی دقیق و چندلایه خود به این شخصیت عمق می بخشد و او را از قالب یک مامور صرفا وظیفه شناس بیرون می آورد. او بعدها در آثار متعددی، از سریال های ویپ (Veep) و دارودسته (Entourage) گرفته تا فیلم شوالیه تاریکی (The Dark Knight) ساخته کریستوفر نولان، حضور پیدا کرد. با این همه، برای هواداران فرار از زندان، الکساندر ماهون همچنان یکی از برترین شخصیت های مجموعه است؛ شخصیتی که حضورش به غنای داستان و پیچیدگی روابط میان شخصیت ها یاری می نماید.

یکی دیگر از نکاتی که هنگام دیدنی سریال بیش از هر چیز جلب توجه می نماید، تفاوت محسوس سبک روایت در فصل های مختلف است. بدون ورود به جزئیات داستانی که ممکن است بخش های مهمی از ماجرا را فاش نمایند، باید گفت هر فصل تا حدی هویت مستقلی دارد و از نظر فضای داستانی، موقعیت شخصیت ها و نوع چالش هایی که پیش روی آن ها قرار می گیرد، با فصل های قبلی تفاوت پیدا می نماید. نکته مهم این است که سریال در بیشتر مواقع از پس این تغییرات برمی آید و می تواند با حفظ هسته اصلی خود، مسیرهای تازه ای را تجربه کند.

البته، چنین رویکردی همواره هم بدون خطر نیست. تغییر مداوم فضای داستانی می تواند به ناهماهنگی در کیفیت فصل ها منجر شود و همین مسئله یکی از انتقادهای رایج مخاطبان به فرار از زندان است. برخی معتقدند سریال در ادامه مسیر نتوانست انسجام فصل های ابتدایی را حفظ کند و با فاصله گرفتن از ایده مرکزی، بخشی از مجذوب نمایندهیت اولیه اش را از دست داد.

اگر چهار فصل نخست را در مجموع در نظر بگیریم، سریال همچنان کیفیت بالایی دارد و در بخش بزرگی از مسیر خود پیروز می شود هیجان و مجذوب نمایندهیت داستانی اش را حفظ کند. البته، نمی توان انکار کرد که نیمه نخست مجموعه از نظر انسجام روایی و فشردگی داستان عملکرد بهتری دارد. در نیمه دوم، هرچند همچنان لحظات درخشان و ایده های مجذوب نمایندهی وجود دارد، روایت گاهی از دقت و یکپارچگی اولیه فاصله می گیرد. با این همه، فیلم مکمل سریال و فصل پنجم را باید جداگانه آنالیز کرد؛ چراکه داستان آن ها به نوعی ادامه ای بر سرانجام بندی ای هستند که در ابتدا کامل و رضایت بخش به نظر می رسید.

فصل چهارم را می توان نقطه اوج و سرانجام داستان دانست؛ فصلی طولانی تر، گسترده تر و پرمخاطره تر که شخصیت ها را در موقعیت های سختتری قرار می دهد و سرنوشتشان را بیش از هر زمان دیگری به خطر می اندازد. این فصل با توسعه دامنه درگیری ها و افزایش مخاطرات داستان، کوشش می نماید روایتی در مقیاسی بزرگ تر ارائه دهد و در نهایت به سرانجامی برسد که از نظر جسارت و بار عاطفی، با بسیاری از اتفاقات پیشین سریال تفاوت دارد.

سرانجام فصل چهارم از آن دست سرانجام هایی است که تاثیرش حتی پس از تمام شدن سریال هم باقی می ماند. تلخی و سنگینی آن، در کنار حسی که از به سرانجام رسیدن مسیری طولانی به مخاطب منتقل می نماید، کیفیتی ویژه به آن می بخشد. قطعه آهسته رهایش کن (Lay It Down Slow) از گروه اسپیریچوالایزد (Spiritualized) با حال وهوای احساسی و تاثیرگذارش، به خوبی حس تلخ و شیرین سرانجام فصل چهارم فرار از زندان را بازتاب می دهد. این موسیقی در کنار لحظات سرانجامی سریال، تاثیری عمیق بر مخاطب می گذارد و حس خداحافظی با شخصیت هایی را تداعی می نماید که دیدنگر در طول چهار فصل با آن ها همراه بوده است. سرانجامی که به نظر می رسید خاتمهی شایسته برای داستان و شخصیت هایش رقم زده است.

اما بعد، اتفاق عجیبی رخ داد: فیلمی در ادامه فصل چهارم منتشر شد که در واقع از ترکیب دو قسمت تشکیل شده بود. نکته عجیب تر اینکه برخلاف فصل پنجم، این فیلم سال ها بعد و صرفا برای بهره برداری تجاری از محبوبیت مجموعه ساخته نشد، بلکه فیلم برداری آن هم زمان با فصل چهارم اجرا شده بود. به همین علت، تصمیم سازندگان برای افزودن چنین ادامه ای به داستان، بیش از پیش پرسش برانگیز به نظر می رسد. چرا باید به سرانجامی که به خودی خود تاثیرگذار و کامل بود، چیزی افزود که نه تنها ضرورتی نداشت، بلکه از قدرت آن هم می کاست؟

این فیلم عملا بخشی از مهم ترین لحظات سرانجامی سریال را بی اثر می نماید و با تغییر معنای آن ها، سرانجامی را که پیش تر رنگ وبویی تراژیک و تاثیرگذار داشت، به خاتمهی کم رمق تر تبدیل می نماید. آنچه می توانست آخرین تصویر ماندگار از داستان باشد، با اضافه شدن این ادامه بخشی از تاثیر عاطفی خود را از دست می دهد. مسئله صرفا این نیست که فیلم به مقدار فصل چهارم مجذوب نماینده نیست؛ مشکل اصلی این است که با دست کاری در معنای سرانجام بندی، از ارزش چیزی می کاهد که پیش تر به خوبی شکل گرفته بود.

با این حال، بهتر است فعلا این فیلم را کنار بگذاریم؛ چون چند سال بعد، در سال 2017، سازندگان تصمیم گرفتند فرار از زندان را دوباره به تلویزیون بازگردانند و مجموعه را احیا نمایند.

احیای سریال در عمل ضربه بزرگی به میراث سرانجام فصل چهارم وارد کرد. سازندگان سرانجامی را که می توانست یکی از نقاط قوت اصلی مجموعه باشد، کنار گذاشتند و با بازگشت به داستان، عملا نشان دادند که بخشی از اتفاقات قبلی دیگر معنای سابق را ندارند. انگار قرار بود تمام آنچه در سرانجام سریال دیده بودیم، از نو تعریف شود و مخاطب برخی از مهم ترین رویدادهای گذشته را نادیده بگیرد.

البته، بازگشت به جهانی بازی های فکری مایکل اسکافیلد و دیدنی نقشه های پیچیده ای که از ویژگی های اصلی فرار از زندان بودند، همچنان لذت بخش بود. این مجموعه بار دیگر فرصتی فراهم کرد تا با شخصیت های آشنا همراه شویم و به فضای پر از راز، تعقیب وگریز و غافلگیری آن بازگردیم. اما این مجذوب نمایندهیت ها نمی توانند یک پرسش اساسی را از میان ببرند: آیا اصلا احتیاجی به ساخت فصل پنجم بود؟

آیا فصل پنجم سریال بد بود؟ نه، اصلا. مشکل اینجاست که با وجود لحظات سرگرم نماینده و بازگشت برخی از ویژگی های محبوب مجموعه، نمی توان از غیرضروری بودن آن چشم پوشی کرد. این فصل نه تنها به سطح کیفی چهار فصل نخست نمی رسد، بلکه با بازنگری در سرنوشت شخصیت ها و تغییر معنای سرانجام قبلی، از تاثیرگذاری آن هم می کاهد. دیدنی دوباره مایکل و دیگر شخصیت ها برای هواداران قدیمی مجذوب نماینده بود، اما این مجذوب نمایندهیت لزوما به معنای ضرورت ادامه داستان نیست.

گاهی یک داستان باید همان جا تمام شود که به سرانجام خود رسیده است. ادامه دادن یک مجموعه محبوب صرفا به این علت که هنوز مخاطب دارد، همواره تصمیم درستی نیست. فرار از زندان نمونه روشنی از این مسئله است؛ سریالی که می توانست با سرانجام فصل چهارم میراثی ماندگار از خود به جا بگذارد، اما ادامه های بعدی بخشی از قدرت و انسجام آن سرانجام را از بین بردند.

سرانجام فرار از زندان برای بسیاری از مخاطبان، تجربه ای فراتر از تمام شدن یک سریال بود. همراهی طولانی با شخصیت ها و دنبال کردن فراز و نشیب های داستان، ارتباطی عمیق میان دیدنگر و جهانی این مجموعه شکل داده بود؛ به همین علت، لحظه خداحافظی با آن با حسی دوگانه از اندوه و رضایت همراه شد. از یک سو، مخاطب باید با شخصیت هایی خداحافظی می کرد که در طول چند فصل به آن ها دل بسته بود و از سوی دیگر، شاهد جمع بندی مسیری طولانی و پرهیجان می شد.

فرار از زندان یکی از برترین سریال هایی است که تا به امروز برای تلویزیون ساخته شده و همچنان جایگاه ویژه ای در میان آثار ماندگار این رسانه دارد. دو فصل ابتدایی آن نمونه هایی درخشان از داستان گویی تلویزیونی اند؛ فصل هایی که با طراحی دقیق روایت، شخصیت های به یادماندنی و تعلیقی بی وقفه، مخاطب را درگیر می نمایند. دو فصل بعدی نیز، با وجود برخی افت وخیزها، همچنان کیفیت بالایی دارند و نشان می دهند که مجموعه در بخش بزرگی از مسیر خود توانسته هویت و مجذوب نمایندهیتش را حفظ کند.

این سریال از نظر پیچیدگی داستانی، قدرت ایجاد تعلیق و توانایی غافلگیر کردن مخاطب، یکی از برترین تجربه هایی است که می توان در تلویزیون پیدا کرد. فرار از زندان به خوبی نشان می دهد که چگونه می توان با تکیه بر فیلمنامه ای حساب شده، شخصیت هایی مجذوب نماینده و روایتی پرپیچ وخم، مخاطب را برای مدت طولانی درگیر نگه داشت. قدرت اصلی سریال در این است که هر اتفاق، هر تصمیم و هر نشانه می تواند معنایی فراتر از آنچه در نگاه اول به نظر می رسد داشته باشد.

فیلم مکمل فصل چهارم و فصل پنجم که سال ها بعد ساخته شد، ضرورتی برای ادامه داستان نداشتند و حتی تا حدی از تاثیرگذاری سرانجام اصلی سریال کاستند. با این حال، این مسئله چیزی از ارزش چهار فصل نخست کم نمی نماید. فرار از زندان همچنان اثری درخشان، هوشمندانه و نفس گیر است که در سال های اخیر بار دیگر جایگاه پررنگی در فرهنگ عامه پیدا نموده و مخاطبان تازه ای را به خود جذب نموده است.

اگر هنوز این سریال را ندیده اید، دیدنی آن را به شدت توصیه می کنیم. فرار از زندان نه فقط یکی از سرگرم نماینده ترین تریلرهای تلویزیونی، بلکه نمونه ای برجسته از قدرت فیلمنامه نویسی و داستان گویی در این رسانه است؛ مجموعه ای که پس از گذشت بیست سال، هنوز هم می تواند همان هیجان، اضطراب و شوق کشف رازهای تازه را در مخاطب زنده کند.

منبع: Medium